{"id":28091,"date":"2026-03-01T10:32:22","date_gmt":"2026-03-01T09:32:22","guid":{"rendered":"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/?post_type=glossary&#038;p=28091"},"modified":"2026-03-01T17:18:09","modified_gmt":"2026-03-01T16:18:09","slug":"collaboration","status":"publish","type":"glossary","link":"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/collaboration\/","title":{"rendered":"Collaboration"},"content":{"rendered":"<p>La <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_49c308394f98c07816c863837e340db9\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/notion\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>notion<\/a> de <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_776e3ff4048acbfcef40ffc27f43fe3a\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/collaboration\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>collaboration<\/a> n&rsquo;est pas une sp&eacute;cificit&eacute; de l&rsquo;art contemporain : la r&eacute;alisation des polyptyques des XIV<sup>&egrave;me<\/sup> et XV<sup>&egrave;me<\/sup> si&egrave;cles , des grands cycles d&eacute;coratifs de la <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_c62182c4946919a2324e720363a97320\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/renaissance\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>Renaissance<\/a> ou d&rsquo;&oelig;uvres qui r&eacute;pondaient &agrave; des <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_3ffd064ca023e29b6390b27280eb52a2\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/commande\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>commandes<\/a> provenant de toute l&rsquo;Europe comme celles confi&eacute;es &agrave; <strong><strong>Pierre-Paul Rubens<\/strong><\/strong> &agrave; l&rsquo;&eacute;poque <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_c166c0b62f6f2c79e2df881452bcd785\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/baroque\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>Baroque<\/a>, a n&eacute;cessit&eacute; la <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_776e3ff4048acbfcef40ffc27f43fe3a\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/collaboration\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>collaboration<\/a> d&rsquo;une &eacute;quipe parfois consid&eacute;rable d&rsquo;artistes et d&rsquo;artisans r&eacute;unis autour du g&eacute;nie concepteur.<\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-group has-background\" style=\"background-color:#f9e19e\"><div class=\"wp-block-group__inner-container is-layout-constrained wp-block-group-is-layout-constrained\">\n<p><strong><a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_776e3ff4048acbfcef40ffc27f43fe3a\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/collaboration\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>Collaboration<\/a>, <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_776e3ff4048acbfcef40ffc27f43fe3a\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/collaboration\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>co-cr&eacute;ation<\/a> ou productions <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_776e3ff4048acbfcef40ffc27f43fe3a\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/collaboration\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>collectives<\/a> : <\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Dans les <strong>pratiques collaboratives<\/strong>, le nom du ma&icirc;tre, du leader est mis en avant. Les assistants, collaborateurs sont peu ou pas cit&eacute;s du tout. Qui connait un nom de collaborateur d&rsquo;<strong>Andy Warhol, Sol LeWitt, Jeff Koons, Takashi Murakami<\/strong>, &hellip; ?<\/p>\n\n\n\n<p>Dans les <strong><a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_776e3ff4048acbfcef40ffc27f43fe3a\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/collaboration\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>co-cr&eacute;ations<\/a><\/strong>, comme celles de <strong>Pablo Picasso-Georges Braque, Niki de Saint Phalle <\/strong>et<strong> Jean Tinguely<\/strong>, la pratique de chacun est reconnue et parfois m&ecirc;me reconnaissable !<\/p>\n\n\n\n<p>Dans les <strong>pratiques <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_776e3ff4048acbfcef40ffc27f43fe3a\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/collaboration\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>collectives<\/a><\/strong>, chacun met son ego de c&ocirc;t&eacute;, pour agir au nom d&rsquo;un groupe, <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_075271f9760a377663dc35c18b3168d0\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/mouvement\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>mouvement<\/a>, collectif. Dans le groupe <strong>BMPT<\/strong>, les initiales sont l&agrave; pour suppl&eacute;er les noms identifiant des personnes (<strong>Daniel Buren, Olivier Mosset,&nbsp;Michel Parmentier&nbsp;et&nbsp;Niele Toroni<\/strong>), des personnalit&eacute;s. <strong>La Coop&eacute;rative des&nbsp;Malassis<\/strong> regroupait 6 <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_420a8045c2e10449412dfc9e547b15c0\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/peinture\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>peintres<\/a>, dont <strong>Henri Cueco<\/strong>, mais qui sont les autres ? <\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n<div class=\"lightweight-accordion\"><details><summary class=\"lightweight-accordion-title\"><span>Ouvrage Canope : <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_776e3ff4048acbfcef40ffc27f43fe3a\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/collaboration\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>Collaboration<\/a> et <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_776e3ff4048acbfcef40ffc27f43fe3a\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/collaboration\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>co-cr&eacute;ation<\/a> entre artistes. Des ann&eacute;es 1960 &agrave; nos jours <\/span><\/summary><div class=\"lightweight-accordion-body\">\n\n<iframe width=\"100%\" height=\"900\" src=\"https:\/\/read.bookcreator.com\/bIGKOfbfh0idfBG_MG_wwP1m7_aYnXnWuJngBiEwRqY\/FnroBXEpSDahKfBfeU4AXg\"><\/iframe>\n\n<\/div><\/details><\/div>\n\n\n<div style=\"height:50px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n<div class=\"lightweight-accordion\"><details><summary class=\"lightweight-accordion-title\"><span>D&egrave;s le XV&egrave;me si&egrave;cle<\/span><\/summary><div class=\"lightweight-accordion-body\">\n\n<p>Les pratiques <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_776e3ff4048acbfcef40ffc27f43fe3a\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/collaboration\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>collectives<\/a> d&rsquo;artistes &eacute;manent tr&egrave;s t&ocirc;t des grands ateliers de productions artistiques pour r&eacute;pondre &agrave; l&rsquo;afflux de <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_3ffd064ca023e29b6390b27280eb52a2\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/commande\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>commandes<\/a>. Les grands ma&icirc;tres europ&eacute;ens, tel <strong>Pierre-Paul Rubens<\/strong> ou <strong>Albrecht D&uuml;rer<\/strong>, s&rsquo;entourent d&eacute;j&agrave; de sp&eacute;cialistes de la <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_2fc22fd4672029babcdbd1901f333b13\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/nature-morte\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>nature morte<\/a>, de la <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_420a8045c2e10449412dfc9e547b15c0\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/peinture\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>peinture<\/a> animali&egrave;re, des sujets militaires, collaborateurs plus ou moins connus, pour entretenir de v&eacute;ritables entreprises au service des <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_3ffd064ca023e29b6390b27280eb52a2\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/commande\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>commanditaires<\/a> religieux ou civils.<\/p>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-large\"><a href=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/Jan_van_der_STRAET.jpg?ssl=1\" target=\"_blank\" rel=\" noreferrer noopener\"><img data-recalc-dims=\"1\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"925\" height=\"713\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/Jan_van_der_STRAET.jpg?resize=925%2C713&#038;ssl=1\" alt=\"\" class=\"wp-image-28093\" srcset=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/Jan_van_der_STRAET.jpg?resize=1024%2C789&amp;ssl=1 1024w, https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/Jan_van_der_STRAET.jpg?resize=300%2C232&amp;ssl=1 300w, https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/Jan_van_der_STRAET.jpg?resize=768%2C592&amp;ssl=1 768w, https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/Jan_van_der_STRAET.jpg?resize=260%2C200&amp;ssl=1 260w, https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/Jan_van_der_STRAET.jpg?resize=280%2C215&amp;ssl=1 280w, https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/Jan_van_der_STRAET.jpg?resize=78%2C60&amp;ssl=1 78w, https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/Jan_van_der_STRAET.jpg?w=1280&amp;ssl=1 1280w\" sizes=\"auto, (max-width: 925px) 100vw, 925px\"\/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\"><strong>Jan van der Straet<\/strong>&nbsp;(1523-1605)&nbsp;s&rsquo;est &eacute;tabli &agrave; Florence o&ugrave; on le conna&icirc;t&nbsp;sous le nom de&nbsp;Johannes Stradanus puis de Giovanni Stradano ; Sous le titre&nbsp;<em><strong>Color Olivi<\/strong><\/em>, il repr&eacute;sente ici&nbsp;<strong>Jan<\/strong> <strong>Van Eyck<\/strong> dans son <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_dc9581bf40134150b523bd208e1553af\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/atelier\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>atelier<\/a> &agrave; Bruges&nbsp;peignant saint Michel terrassant le dragon &agrave; la <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_420a8045c2e10449412dfc9e547b15c0\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/peinture\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>peinture<\/a> &agrave; l&rsquo;<a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_9539e8710c6ddee4000eac9f0c707ff8\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/huile\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>huile<\/a> qu&rsquo;il vient d&rsquo;inventer.  <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_f172cb0afdb67be2dcff69c58403d191\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/estampe\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>Estampe<\/a> 14 tir&eacute;e de&nbsp;<em>Nova Reperta<\/em>, ou&nbsp;<em>New Inventions of Modern Times<\/em>, 1591,&nbsp;<a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_86c545d265f5db4d26b963d4d86a1cfc\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/gravure\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>gravure<\/a> au <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_95f06703e5829ab09730a75fa7dcf43a\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/burin\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>burin<\/a> par Th&eacute;odore Galle, Folger Shakespeare Library, Washington. &Agrave; droite des apprentis pr&eacute;parent ses <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_6b346ef57ec30890b94d59dbe156825e\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/couleur\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>couleurs<\/a>, d&rsquo;autres travaillent &agrave; des <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_975d726ec0402fd8e5775613233a2a7a\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/esquisse\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>esquisses<\/a>, et &agrave; gauche une dame pose pour son <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_33668cfb5e7a7cf8726502ce82851ed1\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/portrait\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>portrait<\/a>. L&rsquo;<a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_dc9581bf40134150b523bd208e1553af\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/atelier\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>atelier<\/a> appara&icirc;t comme une entreprise ma&icirc;trisant une profusion de techniques, plus qu&rsquo;un <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_cb1fb44505cadc57a300d92ad7269545\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/lieu\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>lieu<\/a> ouvert sur la soci&eacute;t&eacute;.&nbsp;<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<\/div><\/details><\/div>\n\n<div class=\"lightweight-accordion\"><details><summary class=\"lightweight-accordion-title\"><span>Dans l&rsquo;<a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_dc9581bf40134150b523bd208e1553af\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/atelier\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>atelier<\/a> d&rsquo;Auguste Rodin<\/span><\/summary><div class=\"lightweight-accordion-body\">\n\n<p><strong>Auguste Rodin<\/strong>, le plus grand sculpteur du XIX<sup>&egrave;me<\/sup> si&egrave;cle, employait pr&egrave;s d&rsquo;une cinquantaine de personnes pour r&eacute;pondre aux <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_3ffd064ca023e29b6390b27280eb52a2\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/commande\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>commandes<\/a>. Cette communaut&eacute; artistique aux dimensions d&rsquo;une petite entreprise se composait d&rsquo;assistants et d&rsquo;ouvriers, mouleurs, modeleurs, metteurs au point, marbriers &agrave; fa&ccedil;on, estampeurs, praticiens, ornemanistes, agrandisseurs ou hommes &agrave; tout faire.<\/p>\n\n\n\n<p>Rodin distribuait les t&acirc;ches et tous s&rsquo;affairaient sous l&rsquo;&oelig;il vigilant du ma&icirc;tre. II les payait &agrave; l&rsquo;heure, &agrave; la journ&eacute;e, &agrave; la semaine ou au mois. &Agrave; ces hommes s&rsquo;ajoutaient le va-et-vient de nombreux sous-traitants &ndash; fondeurs, patineurs, ciseleurs ou transporteurs &ndash; et le balai incessant des livraisons de terre &agrave; modeler ou de blocs &agrave; tailler, des &oelig;uvres en partance, des pi&egrave;ces achev&eacute;es pr&ecirc;tes &agrave; &ecirc;tre livr&eacute;es&hellip; Mais l&rsquo;<a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_dc9581bf40134150b523bd208e1553af\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/atelier\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>atelier<\/a> ouvrier, parfois industrieux, <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_cb1fb44505cadc57a300d92ad7269545\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/lieu\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>lieu<\/a> d&rsquo;engrangement, de stockage et d&rsquo;enchev&ecirc;trement des &oelig;uvres d&rsquo;hier et de celles de demain, demeurait avant tout le <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_cb1fb44505cadc57a300d92ad7269545\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/lieu\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>lieu<\/a> initial d&rsquo;apprentissage du m&eacute;tier et de la transmission esp&eacute;r&eacute;e.<\/p>\n\n\n\n<p>Ainsi Rodin, mi-artiste, mi-entrepreneur, s&rsquo;entoura de collaborateurs, attirant parmi ses assistants quelques jeunes talents (<strong>Camille Claudel<\/strong>, <strong>Constantin Brancusi<\/strong>,<strong> Antoine Bourdelle<\/strong>, &hellip;) auxquels il confiait l&rsquo;ex&eacute;cution de divers travaux, de morceaux, de pieds, de mains&hellip; d&eacute;l&eacute;guant aussi tr&egrave;s t&ocirc;t la pratique de ses marbres &agrave; des metteurs au point pour le d&eacute;grossissage du bloc, puis &agrave; des praticiens. Ce fonctionnement de l&rsquo;<a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_dc9581bf40134150b523bd208e1553af\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/atelier\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>atelier<\/a>, tr&egrave;s r&eacute;pandu au XIX<sup>&egrave;me<\/sup> si&egrave;cle, lui permettait de se dispenser des dures besognes et de se consacrer pleinement &agrave; la conception et &agrave; l&rsquo;&eacute;laboration de ses &oelig;uvres.<\/p>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-large\"><img data-recalc-dims=\"1\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"925\" height=\"522\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/Rodin-Bourdelle.webp?resize=925%2C522&#038;ssl=1\" alt=\"\" class=\"wp-image-28100\" srcset=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/Rodin-Bourdelle.webp?resize=1024%2C578&amp;ssl=1 1024w, https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/Rodin-Bourdelle.webp?resize=300%2C169&amp;ssl=1 300w, https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/Rodin-Bourdelle.webp?resize=768%2C434&amp;ssl=1 768w, https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/Rodin-Bourdelle.webp?resize=106%2C60&amp;ssl=1 106w, https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/Rodin-Bourdelle.webp?w=1224&amp;ssl=1 1224w\" sizes=\"auto, (max-width: 925px) 100vw, 925px\"\/><figcaption class=\"wp-element-caption\"><em><strong>Bustes d&rsquo;Eve Fairfax<\/strong><\/em> vers 1904, de <strong>Rodin<\/strong> pour la version en pl&acirc;tre (&agrave; gauche) et &agrave; droite en <a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_deab1a71c21890d75a68387d868dc86d\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/marbre\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>marbre<\/a> taill&eacute; par<strong> Bourdelle<\/strong>.<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n<div class=\"wp-block-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\"><div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-full\"><a href=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/atelier_rodin.jpg?ssl=1\" target=\"_blank\" rel=\" noreferrer noopener\"><img data-recalc-dims=\"1\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"800\" height=\"481\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/atelier_rodin.jpg?resize=800%2C481&#038;ssl=1\" alt=\"\" class=\"wp-image-28103\" srcset=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/atelier_rodin.jpg?w=800&amp;ssl=1 800w, https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/atelier_rodin.jpg?resize=300%2C180&amp;ssl=1 300w, https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/atelier_rodin.jpg?resize=768%2C462&amp;ssl=1 768w, https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/atelier_rodin.jpg?resize=100%2C60&amp;ssl=1 100w\" sizes=\"auto, (max-width: 800px) 100vw, 800px\"\/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Deux praticiens au travail sous l&rsquo;oeil du ma&icirc;tre dans l&rsquo;<a class=\"glossaryLink\"  aria-describedby=\"tt\"  data-cmtooltip=\"cmtt_dc9581bf40134150b523bd208e1553af\"  href=\"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/Dictionnaire\/atelier\/\"  target=\"_blank\"  data-gt-translate-attributes='[{\"attribute\":\"data-cmtooltip\", \"format\":\"html\"}]' tabindex='0' role='link'>atelier<\/a> de Rodin.<\/figcaption><\/figure>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\"><div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-full\"><a href=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/praticiens_rodin.jpg?ssl=1\" target=\"_blank\" rel=\" noreferrer noopener\"><img data-recalc-dims=\"1\" loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"925\" height=\"645\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/praticiens_rodin.jpg?resize=925%2C645&#038;ssl=1\" alt=\"\" class=\"wp-image-28106\" srcset=\"https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/praticiens_rodin.jpg?w=942&amp;ssl=1 942w, https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/praticiens_rodin.jpg?resize=300%2C209&amp;ssl=1 300w, https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/praticiens_rodin.jpg?resize=768%2C536&amp;ssl=1 768w, https:\/\/i0.wp.com\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/praticiens_rodin.jpg?resize=86%2C60&amp;ssl=1 86w\" sizes=\"auto, (max-width: 925px) 100vw, 925px\"\/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Quelques praticiens de Rodin r&eacute;unis !<\/figcaption><\/figure>\n<\/div><\/div>\n<\/div>\n\n<\/div><\/details><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>La notion de collaboration n\u2019est pas une sp\u00e9cificit\u00e9 de l\u2019art contemporain : la r\u00e9alisation des polyptyques des XIV\u00e8me et XV\u00e8me si\u00e8cles , des grands cycles d\u00e9coratifs de la Renaissance ou d\u2019\u0153uvres qui r\u00e9pondaient \u00e0 des commandes provenant de toute l\u2019Europe comme celles confi\u00e9es \u00e0 Pierre-Paul Rubens \u00e0 l\u2019\u00e9poque Baroque, a n\u00e9cessit\u00e9 la collaboration d\u2019une \u00e9quipe &hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":13828,"menu_order":0,"template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-28091","glossary","type-glossary","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/glossary\/28091","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/glossary"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/types\/glossary"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/glossary\/28091\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":28168,"href":"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/glossary\/28091\/revisions\/28168"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/media\/13828"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.profartspla.site\/wordpress\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=28091"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}